MASTARLAR

MASTARLAR

Makine parçalarının ölçme ve kontrol işlemlerinde ölçme ve kontrol aletleri ile birlikte kullanılan yardımcı aletlere Mastarlar denir. Bunların bazıları direkt bazıları ise  endirekt olarak ölçme ve kontrol işlemlerinde kullanılırlar. Diğer ölçü aletlerinden en önemli üstünlükleri ölçmeyi yapan kişide özel yetenekler gerektirmemesidir. Özellikle seri üretim aşamalarında sürekli aynı türden ölçümlerin yapıldığı işlem basamaklarının zamandan tasarrufu sağlayan ölçme aletleri olarak bilinirler.

MASTAR ÇEŞİTLERİ

1 - Tampon Mastarlar

2 - Vida Mastarları

3 -

Bu konunun devamı için lütfen yeşil butona tıklayınız.   

 

 

 

 

Çatal Mastarlar

4 - Johnson Mastarları

5 - Prizmatik Mastarlar

6 - Silindirik Mastarlar

7 - Vida Kalem Mastarları

8 - Profil Mastarları

9 - Konik Mastarlar

10 - Kalınlık Mastarları

Tanpon Mastarlar, delik çaplarının istenilen ölçü sınırları içerisinde yapılıp yapılmadıklarının kontrolünde kullanılırlar. Aşağıda görüldüğü gibi bu mastarların silindirik şekilde iki ucu vardır. Bu uçlardan Bu uçlardan biri geçer diğer ise geçmez ölçüdedir. Kontrol esnasında geçer taraf kontrol edilen delikten boşluksuz olarak geçmeli, geçmez taraf ise geçmemelidir.

 

Yukarıda görüldüğü gibi mastar gövdesi üzerinde ölçebileceği ana ölçü ve toleransını gösteren bilgiler bulunur. Ayrıca her iki uçta ölçüm tolerans değerleri yazılıdır. Yine dikkat edilecek olursa geçmez taraf (NO GO) daha kısa ve kırmızı renkle, geçer taraf (GO) ise daha uzundur. Bazı türlerinde geçer taraf mavi renkle işaretlenmişlerdir.

Vida Mastarları, silindirik iç ve dış yüzeylere açılmış olan vidaların hassas olarak kontrollerinde kullanılırlar. Metrik ve parmak olmak üzere  her iki ölçü sisteminde imal edilirler. Kontrol edilecek olan farklı her vida (Metrik, parmak, adım ve diş sayısı vb.) için ayrı mastarlar kullanılır. Bu nedenle bu tür mastarlar ancak toleranslı imalatlarda kullanılırlar. Çünkü bu tür mastarlar özel imalat grubuna girdikleri için pahalı kontrol aletleridir.

 

Çatal Mastarlar, bu mastarlar silindirik iş parçalarının dış çaplarının ölçülmesinde kullanılırlar. Bu mastarlarla ölçülecek parçalar hassas oldukları için taşlanmış olmaları gerekir. Çünkü daha kaba olan ölçüleri kumpas, mikrometre vb. ölçü aletleri ile ölçmek mümkündür.  

Aşağıda görüldüğü bu tür mastarların her iki ucu ay şeklindedir.  Genellikle çelik dökümden yapılmış olup uç kısımları sertleştirilmiş ve daha sonra da taşlanmıştır. Dış ortamın ısı vb. olumsuzluklarından kolaylıkla etkilenmemesi için gövdesi kaburgalı olarak yapılmıştır.  Yine bu mastarlarda geçer taraf mavi, geçmez taraf da kırmızı renktedir.

 

Gövde üzerinde ana ölçü ve yanında geçme tolerans türü (j6) yazılır. Tolerans değerleri ise her uçta ve bindeli olarak  yazılıdır.  Örneğin yukarıdaki  mastarın geçer taraf ölçüsü 25+0.009, geçmez tarafın ölçüsü ise 24.096 dır.

100 mm kadar olanlar çift taraflı daha büyük olanlar ise tek taraflı olarak imal edilirler. Bu tür mastarların geçer/geçmez kısımları aynı bölgededir. Öndeki uç geçer sonraki uç ise geçmez ölçüleri ifade eder.

 

Bu tür çatal mastarların bazıları ayarlanabilir özelliğe sahiptir. Yani belirli ölçü sınırları içerisinde ayarlanabilirler. Bu ayarlar özel Johnson mastarı adı verilen özel mastarlarla yapılır.

 

Johnson Mastarları,   yüksek tamlığa sahip, çeşitli ölçülerde ve çeşitli tamlık derecelerinde yapılmış, dikdörtgen prizma şeklinde, sertleştirilmiş ve yüzeyleri hassas olarak işlenmiş parçalardır. Mastarların karşılıklı her iki yüzeyleri birbiri ile tam paralellikte ve düzgünlüktedir. Bu tür mastarların bir yüzünde mastar ölçüsü mm cinsinden ve mastar cinsini gösteren harf bulunur.

 

Karşılıklı iki yüzeyin düzgün olması sebebiyle istenilen toplam bir ölçüyü meydana getirmek için birbirine birleştirildiklerinde yüzeyler arasında hava giremediği için mastarlar birbirine 40 kg/cm² lik bir basınçla yapışabilmektedir. Böylece birkaç mastar birbirine eklenmek suretiyle meydana getirilen toplam ölçü, aynı tamlıkta yapılan tek bir mastarın ölçüsüne yakın ölçüde olabilmektedir. Bu mastarlar Metrik ve Parmak ölçü sistemlerinde imal edilirler.

 

Yukarıda görüldüğü gibi mastarlar bir araya getirilirken önce titizlikle temizlenir. Bloklar birbiri üzerinde kaydırılarak üst üste getirilir. Uygun konuma gelindiğinde üstteki mastar döndürülür. Mastarları ayrılmasında da bu işlemin tersi uygulanır.

 

Dikdörtgen şeklindeki Johnson Mastarları özel tahta kutularında muhafaza edilirler. Mastar takımları parça sayısına göre değişir. Takımlar genellikle 18, 32, 47, 56, 76, 87, 103, 111 ve 128 parçalı olarak yapılırlar. En küçük mastar ölçüsü 1.005 mm en büyük ölçüsü ise 100 mm dir. Bu mastarlar 0.005 mm hassaslığında istenilen ölçüler mastarlar birbirine eklenerek elde edilir.

Örneğin, 186.01 mm ölçüsünü elde etmek için aşağıdaki mastarlar bir arada birleştirilirler.

1 adet     100 mm

1 adet     50 mm

1 adet     25 mm

1 adet     10 mm

1 adet     1.01 mm

--------------------

Toplam 186.01 mm

Prizmatik Mastarlar, bu mastarlar çelik ya da dökme çelikten yapılmıştır. Ölçme, kontrol ve markalama işlemlerinde kullanılır. Biçimleri prizmatik olup, bütün yüzeyleri hassas olarak işlenmiş ve taşlanmıştır. Mikrometre, kumpas, komparatör gibi ölçü aletleri ile birlikte kullanılır.

 

Silindirik Mastarlar, mastarlar ile silindirik iç deliklerin ölçme ve kontrol işlerinde kullanılırlar. Bu mastarlar da çelik ve dökme çeliklerden yapılmış, sertleştirilmiş ve hassas ölçüye taşlanmıştır. Çeşitli çap ve boylarda yapılır. Silindirik mastarlarla atölyelerde, 90° gönyelerin, pleyt üzerinde diklik kontrolü de yapılır.

 

Vida Kalem Mastarları,  bu mastarlar tornada diş açma işleminde kullanılacak olan vida kalemlerinin bilenmelerinde kullanılırlar. Aynı zamanda vida kaleminin iş parçasının eksenine dik (90º) olarak ayarlanarak bağlanmalarında da kullanılırlar. Bu tür mastarlar bazen sadece üçgen vida kalemleri için yapılmış olabildikleri gibi bazen de üçgen vida, trapez vida, kare vida ve hatta matkap uç açısı içinde tek mastar şeklinde yapılmış olabiliriler. Aşağıdaki şekilde üçgen ve kare kalem mastarı görülmektedir.

 

Aşağıdaki şekilde ise torna tezgahında bir vida kaleminin iş parçasının eksenine dik olarak ayarlanması görülmektedir.

 

Profil Mastarları,  makine parçalarının üzerinde bulunan iç bükey ya da dış bükey kavislerin (profillerin) kontrolünde kullanılır. Bu mastarlar aynı zamanda profil tornalamada kullanılacak profil kalemlerinin bilenmesinde ve bilenmiş kalem profillerinin kontrolünde de kullanılır.

 

Ayrıca torna tezgahlarında diş açmada kullanılan vida mastarları da vardır. Bu mastarlara aynı zamanda Diş Tarakları da denir. Bunlar torna tezgahında açılan vida dişlerinin istenilen adımda ya da parmaktaki diş sayısında olup olmadıklarının kontrolünde ve açılan vida dişlerinin uygun derinlikte olup olmadıklarının kontrolünde de kullanılırlar.

 

Diş vida tarakları yukarıda görülüğü gibi takım halinde bulunurlar. Bir tarafında Metrik dişler için diğer tarafında ise Withworth dişler için taraklar bulunur. Her tarak üzerinde kontrol edebileceği Metrik vidalar için dişin adımı, Withworth vidalar için ise parmaktaki diş sayısı yazar. Bunu göre kullanıcı uygun tarağı seçerek kullanır.

 

Konik Mastarlar,  motorculukta ve makinecilikte kullanılan bu mastarlar, silindirik ve lama biçimlidirler. Her iki tür mastar üzerinde de bölüntü çizgileri vardır. Taşlanacak olan deliğe mastar sokulur ve mastar üzerindeki bölüntülerden yararlanılarak istenilen ölçüye göre kontrolleri yapılır. Bu mastarların bir başka şekli de mors kovan ve erkek millerin kontrolünde kullanılan Mastar, üzerindeki ölçülerden yararlanılarak istenilen ölçüye göre kontrol yapılır. Bu mastarların değişik bir şekli de mors kovanı ve erkek millerin kontrolünde kullanılan Mors Koniği mastarlarıdır.

 

Kalınlık Mastarları, değişik amaçlar için kullanılan bu mastarlar çeşitli kalınlıktaki çelik sac ya da tellerden yapılmışlardır. Hassa olarak taşlanmış olan bu mastarlar genellikle otomotiv sektöründe yaygın olarak kullanılırlar. Aynı zamanda sac ve tel türü malzemelerin ölçülmesinde kullanılırlar. Metrik ve Parmak ölçülerinde olanları vardır.  Piyasada bu tür mastarlara sentil denilmektedir.

 

Bu web sayfasındaki yazılı ve görsel bütün bilgilerin yayın hakları Hamit ARSLAN' a aittir. Hamit ARSLAN' ın yazılı izni olmaksızın kısmen veya tamamen alıntı yapılamaz, kopya edilemez, elektronik, mekanik, dijital, fotokopi ya da herhangi bir kayıt sistemiyle çoğaltılamaz ve yayınlanamaz.


Facebook Twitter Google+ LinkedIn Pinterest Addthis